علامه طباطبایی و الگویی متفاوت برای مواجهه با مدرنیته
به قلم حجت‌الاسلام امیر آقاجانلو، عضو هیئت علمی گروه فلسفه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
تقابل و چالش میان سنت و مدرنیته دهه‌ها است که صورت‌بندی غالب جامعه فکری و فرهنگی ایران را شکل داده و هیچ صاحب بصیرتی نمی‌تواند از کنار آن به سادگی عبور کند. جامعه ایرانی که ساخت و بافتی دینی و مبتنی بر سنتی چند هزار ساله دارد، از دل فراز و فرودهای عظیم تاریخی، هویتی برای خودساخته که به روشنی می‌توان گفت که جنبه دینی وجه غالب آن است. چنین فرهنگی که هویت ملی و دینی خود را در پیوندی یکپارچه و خالی از تعارض شکل داده بود، در برهه مشروطه و اندکی پیش از آن در جنگ‌های ایران و روس وقتی ناکامی‌ها و سستی‌ها را درمواجهه با تمدن جدید غربی می دید، دچار بحران و پرسش شد، که این خاک زرخیز و این سامان گوهربار را با این قدمت تاریخی چه شده که اینچنین در مقابل اجنبی، ناکام و دست بسته است؟
لبّ سؤال عباس میرزا و بعدها اندیشمندان دینی و غیر دینی ایران همین بوده است. از دل این پرسش راه حل‌های بسیار ظهور کرد از جامه سرتاپا غربی تقی زاده تا تکه‌های بنیادگرایی و سنت گرایی افراطی بسیار بر تن زخم‌خورده این کشور قواره گرفته‌اند. البته از انصاف نباید گذشت که جریان افراط و بنیادگرا در جامعه ایرانی هرگز صدایی به بلندای آنچه در دنیای اهل سنت داشت، پیدا نکرد.
هنوز هم پس از گذشت سالها می‌توان گفت که چالش و شکاف میان سنت و مدرنیته برای جامعه ایران حیاتی و تعیین کننده است. مسئله شدن این تقابل فی نفسه نشانگر امور بسیاری است و باید درآن بسیار اندیشید که چرا چنین پرسشی در تاریخ و فرهنگ ما اینچنین بسامدی یافته؟ و چه بسترهای معرفتی و اجتماعی برای پیدایش آن دست به کارند؟ طرح چنین پرسشی دست کم نشان از قّوت حضور سنت و خواست مدرنیته در جامعه ما دارد. ما نه می‌خواهیم یا می‌توانیم که سنت را رها کرده و نادیده بگیریم و نه می‌خواهیم و می‌توانیم که به مدرنیته با دیده اهمال نظاره کرده عطایش را به لقایش ببخشیم. حتما خواست هر دو در اعماق بنیادین فرهنگ و تاریخ ایرانی وجود دارد.
از این رو نادیده گرفتن هریک از اینها پیشاپیش شکست خورده است اما جمع آنها هم خالی از مسئله و جدال نیست. عناصر متعارض قابل توجهی در سنت و مدرنیته می‌توان یافت که جمع ساده و خام آنها را ناممکن می‌سازد. پس راه حل در کجاست؟
اندیشمندان مختلف هرکدام در جمع میان سنت و مدرنیته به مسیری رفته‌اند و آگاهانه و ناآگاهانه هرکدام در نقطه‌ای، وجه جمع یا رفع مطلوب خود را می‌یابند. عده‌ای مبانی را از سنت گرفته و پرسش‌های مدرن را به آنها عرضه می‌کنند، گروهی دیگر علوم جدید را مشکل اساسی دانسته و سعی در بازآرایی علوم براساس مبانی سنتی دارند. گروهی دیگر با حفظ چهارچوب‌های مدرن سعی می‌کنند که تعارض‌ها را به نحو سلبی رفع کنند یعنی از مدرنیته تا آنجا بهره‌مند شویم که خط قرمز‌های سنت را رد نکند. مطالعه بر سر این طیف‌ها، روش‌ها و نحوه‌های جمع متعددی را به ما نشان می‌دهد.
تجربه تاریخی نشان می‌دهد که هرگونه جمع میان سنت و مدرنتیته خالی از تحمیل و تعارض نیست. تا جایی که «جمع گرایان!» اغلب مورد نقد و شماتت قرار گرفته‌اند که جمع‌شان یا دچار التقاط شده یا تقلیل گرایی. معنای این نقدها این نیست که راه‌های رفته شده همه خالی از حقیقت و کاملا بر خطا بوده بلکه در این است که راه‌های رفته کافی نبوده و لازم است هنوز این مسئله مورد اندیشه قرار گیرد.
نقطه ضعف این تلاش‌ها که هیچکدام بی اجر و خالی از حقیقت نیست، مواجهه نامناسب با پرسش است یعنی این سوال که «نحوه جمع میان سنت و مدرنیته باید چگونه باشد؟» درست‌تر این است که ما نباید به دنبال جمع میان سنت و مدرنیته برویم. اینها دو میراث تمدنی سترگ‌اند که هر کدام مبانی و اقتضائات خود را دارند که امکان هرگونه تحمیلی را ناممکن ساخته است. آنچه به نظر می‌رسد این است که هر فرهنگی با تکیه بر سنت‌های خود باید با پرسش‌ها و چالش‌های پیش رویش به نحو انضمامی مواجه شده و برای آنها به دنبال پاسخ باشد. از این طریق فرهنگ می‌تواند مسیری طبیعی و تحولی را طی کند. مدرن بودن برای پذیرش یا نفی یک اندیشه یا راه کار، اهمتی ندارد. آنچه مهم است توجه به میراث و داشته‌های یک سنت در مواجهه با پرسش ها و مسائل انضمامی عملی و نظری‌ای است که پیش روی آن قرار می‌گیرد.
برای نشان دادن یک نمونه از این مواجهه، سلوک علامه طباطبایی نمونه‌ای راه گشاست. علامه طباطبایی که هیچکس نمی‌تواند استقرار او در دل سنت را نفی کند هرگز صورت‌بندی نظری‌اش تقابل یا جمع سنت و مدرنیته نبود اما به طور واقعی به رفع چنین چالشی همت گماشت.
او که می‌توانست هم چراغ راه کربن و شایگان باشد و هم راهنمای مطهری و مصباح، شمع جمعی بود که فروغش از پایگاه سنت و جایگاه مدرنیته آبشخور داشت اما به جای صورت‌بندی مشکل در چهارچوب سنت و مدرنیته، به دنبال این رفت که دنیای جدید چه پرسش‌های واقعی‌ای در عرصه‌های مختلف معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی و معنویت در مقابل سنت اسلامی قرار می‌دهد و ما امروز چگونه می‌توانیم به آن پرسش‌ها از پایگاه سنت پاسخ بگوییم؟ همین شیوه بود که هم برای کربن و شایگان راهگشا می‌شد و هم طیف حوزوی شاگردان ایشان را با انبوهی از راه حل‌ها برای پاسخ به نیازهای واقعی جامعه مواجه می‌ساخت. آنچه علامه طباطبایی انجام داد نه جمع میان سنت و مدرنیته بلکه تداوم سنت از بستر پاسخ به پرسش‌های واقعی و انضمامی بود که هر پرسش واقعی لزوما انضمامی است.
انتهای پیام
