بسته هفتگی اندیشه ایکنا؛ از حکمت سینوی تا میراث حدیثی علامه مجلسی
نشست خبری رئیس دانشگاه تهران با اصحاب رسانه، آیین بزرگداشت ابنسینا در انجمن مفاخر ملی، نشست عضو فرهنگستان علوم انسانی با اهالی رسانه، بازخوانی اندیشههای رهبر شهید در یک همایش علمی و تخصصی و همچنین آیین بزرگداشت علامه محمدباقر مجلسی و بررسی ابعاد علمی، حدیثی و تمدنی میراث این عالم برجسته شیعه، از دیگر برنامههایی بود که مورد توجه قرار گرفت و معرفی چند اثر در حوزه ابنسیناپژوهی، بخشی از مهمترین رویدادهای حوزه اندیشه و معارف ایکنا در هفته پایانی مردادماه بود.
سرویس اندیشه و معارف ایکنا در پایان هر هفته، مروری بر مهمترین اخبار، رویدادها و گزارشهای منتشرشده خود خواهد داشت تا مخاطبان بتوانند در قالب یک بسته خبری، از تازهترین رخدادهای این حوزه مطلع شوند. مشروح مهمترین اخبار و گزارشهای سرویس اندیشه و معارف ایکنا در هفته پایانی مردادماه را در ادامه میخوانیم.
ظرفیت علمی دانشگاه در خدمت حل مسائل کشور است
نشست خبری رئیس دانشگاه تهران، صبح شنبه ۲۴ مردادماه با حضور اصحاب رسانه در دانشگاه تهران برگزار شد؛ محمدحسین امید با تأکید بر ظرفیت علمی این دانشگاه، اعلام کرد: دانشگاه تهران با نزدیک به ۴۵ هزار دانشجو که بیش از ۶۰ درصد آنان در مقاطع تحصیلات تکمیلی مشغول تحصیلاند، آمادگی دارد توان پژوهشی استادان و دانشجویان خود را در خدمت حل مسائل کشور، از جمله بحران آب، امنیت غذایی، انرژی، محیطزیست و مسائل اجتماعی و اقتصادی قرار دهد. امید همچنین از ارائه ۳۲ راهبرد برای بحران آب، پیشنهاد تشکیل ۱۲ شورای منطقهای در حوزه امنیت غذایی، توسعه پژوهشهای کاربردی، راهاندازی رشتههای جدید، آغاز پروژههای بزرگ خوابگاهی و خیّرساز و برنامهریزی برای تقویت جایگاه علمی و همکاریهای بینالمللی دانشگاه خبر داد؛ موضوعی که اهمیت آن در تقویت پیوند میان ظرفیتهای دانشگاهی، نیازهای واقعی کشور و سیاستگذاریهای ملی است.
بازخوانی جایگاه علامه مجلسی در منازعه سنت، مدرنیته و باطنگرایی
حجتالاسلام محمدتقی سبحانی، استاد حوزه و دانشگاه و رئیس بنیاد بینالمللی امامت در نشست «بازخوانی میراث علامه مجلسی در آیینه مستشرقان» که ۲۹ مردادماه برگزار شد، با تشریح رویکردهای موجود نسبت به علامه محمدباقر مجلسی، گفت: نخستین مواجهه، رویکردی است که با کماثر دانستن دین در جهان جدید، مطالعه شخصیتهایی چون مجلسی را صرفاً تاریخی تلقی کرده و آنان را در بررسیهای مربوط به عصر صفوی نادیده میگیرد. وی رویکرد دوم را ستیز با اندیشه مجلسی دانست و بیان کرد که بخشی از جریان روشنفکری دینی، با پیشفرض ناسازگاری خوانش سنتی از دین با مدرنیته، مجلسی را مانعی در برابر بازتفسیر دین و سازگاری آن با جهان جدید میبیند؛ همچنین این جریان، حضور وی در ساختار سیاسی عصر صفوی را عاملی برای تحکیم استبداد ارزیابی میکند. سبحانی رویکرد سوم را باطنگرایانه خواند و افزود: طرفداران برداشت صوفیانه و باطنی از تشیع، معتقدند علامه مجلسی با برجستهکردن قرائتی مناسکی، کلامی و ظاهرگرا از دین،جریان باطنگرایی در تشیع را به حاشیه رانده و در برابر آن ایستاده است.
علی نیکزاد، پژوهشگر فلسفه، در یادداشت «چرایی اقبال غرب به ابن سینا» به تبیین تاریخی و فلسفی توجه گسترده متفکران غربی در قرون وسطی به آثار ابن سینا پرداخته است. او با نقد تلقی سادهانگارانه از خاستگاه صرفاً اروپایی فلسفه، جغرافیای گسترده و میانتمدنی فلسفه یونانی، گسست غرب لاتینی از متون اصلی یونانی پس از فروپاشی روم غربی و نقش بیزانس در حفظ این میراث را بررسی میکند. نیکزاد سپس نهضت ترجمه در جهان اسلام و نقش فیلسوفانی چون فارابی و به ویژه ابن سینا در بازسازی، نقد و بسط فلسفه یونانی را توضیح میدهد و تأکید دارد که ابن سینا صرفاً شارح ارسطو نبود، بلکه نظامی فلسفی و مابعدالطبیعی منسجم و نو پدید آورد. وی همچنین به انتقال آثار عربی، بهخصوص نوشتههای ابن سینا، از طریق مرکز ترجمه طلیطله به جهان لاتینی و اقبال چشمگیر متفکران مسیحی به «الهیات شفا» اشاره میکند؛ اقبالی که به دلیل کارآمدی نظام سینوی در پاسخ به مسائل الهیاتی و دسترسپذیری بیشتر آن در مقایسه با متون یونانی شکل گرفت. به باور نویسنده، کاهش تدریجی جایگاه ابن سینا در اروپا پس از رنسانس، نه ناشی از بیاهمیتشدن او، بلکه نتیجه دسترسی مستقیم و گسترده اروپاییان به منابع یونانی بود؛ ازاینرو، سرگذشت ابن سینا نشانهای از ماهیت شبکهای، تاریخی و میانتمدنی فلسفه است.
چرا انسانها به انجام مناسک دینی میپردازند
محمدامین سرایی، عضو گروه روانشناسی مرکز مطالعات اکولوژیکال ادراک و کنش دانشگاه کنتیکت، در نخستین نشست از سلسلهنشستهای علوم شناختی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، با طرح این پرسش که چرا مناسک دینی با وجود هزینههای زمانی، جسمانی و روانی در طول قرنها پایدار ماندهاند، گفت: تداوم این آیینها نشان میدهد که مناسک دینی دارای کارکردهای شناختی، روانشناختی، اجتماعی و فرهنگیاند. وی با اشاره به زیارت، ذکر، نماز جماعت و عزاداری بهعنوان نمونههایی از مناسک اسلامی و شیعی، افزود: برخی مناسک از راه تکرار و تمرین، الگوهای رفتاری و حافظه بدنی را تقویت میکنند و برخی دیگر، به واسطه شدت هیجانی و جمعیبودن، در شکلگیری خاطره، هویت جمعی، احساس تعلق و همبستگی اجتماعی نقش دارند. سرایی با بیان اینکه پژوهشگران از این مناسک با عنوان «فناوریهای دینی» یاد میکنند، تأکید کرد این مفهوم ناظر به مجموعه سازوکارهایی است که در طول نسلها شکل گرفته و میتواند بر شناخت، هیجان، رفتار فردی، روابط اجتماعی، آرامش روانی و معنایابی انسان اثر بگذارد.
بیخانمانی زبان؛ تأملی در نسبت میان کلام، مکان و حقیقت
حکمتالله ملاصالحی، استاد دانشگاه تهران، در یادداشتی که در اختیار ایکنا قرار داده با تکیه بر گزاره «هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد» بر اهمیت زمانشناسی، موقعیتشناسی و اخلاق سخن گفتن تأکید میکند. او با تمثیل دانه و گیاه توضیح میدهد که همانگونه که هر بذر تنها در اقلیم، فصل و زمین مناسب امکان رشد دارد، اندیشهها و سخنان اگر راست، عمیق و راهگشا باشند نیز برای اثرگذاری به جامعهای برخوردار از آمادگی ذهنی، فرهنگی و معنوی نیاز دارند؛ وگرنه ممکن است شنیده نشوند، در هیاهو گم شوند یا حتی اثری معکوس بر جای بگذارند. ملاصالحی زبان را مهمترین امکان وجود فرهنگی انسان و مصداق «لوگوس» میداند، اما معتقد است انسان معاصر بهسبب گسترش گفتارهای بیهدف، حرافی، لفاظی و آشفتگی رسانهای، گرفتار نوعی«بیرونروی زبانی و کلامی» شده است؛ وضعیتی که در آن سخن راست دشوار شنیده و فهمیده میشود. وی با اشاره به سرگذشت پیامبرانی چون ابراهیم، بودا، عیسی(ع) و پیامبر اسلام(ص)، همچنین تجربه سقراط در برابر سوفسطائیان، یادآور میشود که پیامهای بزرگ و حقیقتطلبانه نیز در زمان خود گاه با انکار، ستیز و طرد روبهرو شدهاند؛ زیرا مخاطبان آمادگی پذیرش آنها را نداشتهاند. او در ادامه، رسانههای مدرن، فناوریهای پیچیده ارتباطی و هوش مصنوعی را از عوامل تشدید همهمه، درهمآمیختن راست و ناراست و دشوارشدن تشخیص حقیقت معرفی میکند. به باور ملاصالحی، گسست انسان جدید از امر قدسی و فروکاستن جهان به منبعی برای بهرهبرداری، با تخریب طبیعت، افزونخواهی و تهیشدن زبان از معنا همراه شده است؛ ازاینرو، راهبرونرفت را بازگشت به راستی، نیکویی، زیبایی، مسئولیتپذیری در گفتار و نیز ارزش سکوت بهموقع میداند.
روشنفکری اصیل در پی احیای دین است، نه حذف آن از زندگی
محمد محمدرضایی، استاد فلسفه دانشگاه تهران، شامگاه ۲۷ مردادماه در نشست علمی «نواندیشی دینی؛ راهها و بیراههها» با تبیین جایگاه توحید در منظومه اعتقادی اسلام، هدف از آفرینش انسان و بعثت پیامبران را دعوت به پرستش خدای یگانه و پرهیز از طاغوت دانست و تأکید کرد که توحید نظری باید در ساحت عمل، از جمله عبادت، اطاعت، تشریع، استعانت و توکل، ظهور یابد. وی با بیان اینکه تنها خداوند بهدلیل آگاهی کامل از ابعاد وجودی و سرنوشت ابدی انسان، صلاحیت وضع قوانین دینی را دارد، اطاعت از حاکمان ظالم را ناسازگار با توحید عملی خواند. محمدرضایی در ادامه، جریان روشنفکری در جوامع اسلامی را حاصل تلاش برای نسبتسنجی دین و مدرنیته توصیف کرد و آن را به دو دسته روشنفکری اصیل و غیراصیل تقسیم کرد؛ به گفته وی، روشنفکری اصیل در پی احیای دین و مقابله با ظلماست، اما جریانهای مقلد و وابسته با شیفتگی به الگوهای غربی، گاه با بهرهگیری از ادبیات دینی، عملاً به حذف دین از عرصه زندگی میانجامند. وی همچنین با اشاره به نظریه «تجربه دینی» در اندیشه غربی، نسبتدادن وحی به تجربههای شخصی همه انسانها را از مباحث اثرگذار در شکلگیری برخی قرائتهای روشنفکری دینی در ایران دانست.
تحقق دیدگاه رهبر شهید درباره زنان، نیازمند بازنگری در ساختارهای اجرایی است
سکینهسادات پاد در آیین بزرگداشت «امام مجاهد شهید» که عصر دوشنبه ۲۶ مردادماه در حوزه هنری انقلاب اسلامی برگزار شد، با تشریح جایگاه زن در اندیشه رهبر حکیم شهید، تأکید کرد که این نگاه بر مبانی توحیدی و عقلانی استوار است و زن را برخوردار از ظرفیتهای کامل رشد علمی، معنوی، اجتماعی و تمدنی میداند. وی با اشاره به تفسیر عبارت «ناقصاتالعقول» در خطبه ۸۰ نهجالبلاغه، گفت: این تعبیر ناظر به نقص ذاتی زنان نیست، بلکه بازتاب ظلمهای تاریخی و محرومیت آنان از آموزش، حضور اجتماعی و مشارکت سیاسی در محیطهای فرهنگی ستمآلود است. پاد افزود: در این منظومه فکری، توانمندسازی زنان از مسیر علم،سوادآموزی و فرهیختگی دنبال میشود، اما نقشهای همسری و مادری و جایگاه خانواده نیز همزمان مورد توجه قرار دارد. وی با اشاره به افزایش چشمگیر نرخ سواد زنان پس از انقلاب، از فاصله جدی میان این اندیشه و ساختارهای اجرایی، حقوقی و سیاستی موجود سخن گفت و خواستار بازخوانی جامع این دیدگاهها و تبدیل آنها به برنامههای عملی شد.
سایر گزارشهای این نشست را اینجا بخوانید:
از اندیشه تا ثمره؛ کالبدشکافی مدل تربیتی امام شهید در پیشران تمدنسازی
راهبرد امتسازی و نقش حضور فعال مردمی در تحقق گام دوم انقلاب
بیانیه گام دوم؛ کتیبه آغاز «چله دوم» و سند جامع حکمرانی برای تمدن اسلامی
چرا جامعه امروز همچنان به ابن سینا و حکمت او نیازمند است
آیین گرامیداشت ابن سینا عصر ۲۷ مردادماه در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی با حضور استادان، پژوهشگران و علاقهمندان حکمت و فلسفه برگزار شد؛ نشستی که محور آن، بازخوانی ظرفیتهای اندیشه سینوی برای مواجهه با مسائل فکری و فرهنگی امروز بود. انشاءالله رحمتی، رئیس بنیاد علمی و فرهنگی بوعلیسینا، ابنسینا را آغازگر تفسیر فلسفی قرآن در جهان اسلام دانست و بر اهمیت تفسیر وی از آیه نور و پیوند دوسویه عقل فلسفی و وحی تأکید کرد. سیدیحیی یثربی نیز با بیان اینکه نباید از متفکران گذشته انتظار پاسخگویی مستقیم به همه مسائل روز را داشت، بر ضرورت فهم تاریخی میراث آنان و عبور خلاقانه از آن برای حل مسائل معاصر تأکید کرد. سیدمحمود یوسفثانی نیز تواضع علمی، اذعان به محدودیت دانش، استقبال از نقدمستدل و توجه ابنسینا به خرد جمعی را از عناصر مهم میراث او برای فضای علمی امروز برشمرد. در ادامه، قاسم پورحسن نقش ابنسینا در ارتقای زبان فارسی به زبان علم و فلسفه و پیوند آن با تداوم هویت فرهنگی و تاریخی ایران را برجسته دانست و تأکید کرد که شیخالرئیس با آثاری چون دانشنامه علایی، توان زبان فارسی را در بیان مفاهیم دقیق حکمی نشان داد. فاطمه مهاجرانی نیز در سخنانی، خردمندی، مدارا و توان تبدیل تهدید به فرصت را از عوامل ماندگاری تمدن ایرانی معرفی کرد و بر مسئولیت نهادهای فرهنگی و آموزشی در شناساندن میراث چهرههایی چون ابنسینا و پاسداشت زبان فارسی تأکید داشت. در پایان این آیین، از بخش طبیعیات کتاب «شرح نجات ابنسینا» با حضور استادان و پژوهشگران حوزه حکمت و فلسفه رونمایی شد.
گزارش تصویری ایکنا از این نشست را اینجا ببینید.
ایران برای مرجعیت علمی به زیستبوم یکپارچه نیاز دارد
محمدرضا مخبردزفولی، رئیس فرهنگستان علوم، در نشست هماندیشی با اصحاب رسانه که دوشنبه ۲۶ مردادماه برگزار شد، از نهاییشدن بازنگری «نقشه جامع علمی کشور» خبر داد و گفت این سند با هدف دستیابی به مرجعیت علمی، حل مسائل ملی و تعیین اولویتهایی چون آب، انرژی، امنیت غذایی، دیجیتالیشدن، هوش مصنوعی، زیستفناوری و زیستپزشکی، برای تصویب و ابلاغ به رئیسجمهور در مراحل پایانی قرار دارد. وی با اشاره به دستاوردهای علمی ایران در حوزههایی از جمله پزشکی، سلولهای بنیادی، هوافضا، انرژیهای نو و علوم شناختی، بر ضرورت افزایش سرمایهگذاری در پژوهش، تقویت علوم پایه، اصلاح رشتههای دانشگاهی متناسب با نیازهای روز و گذار از پژوهشهای پراکنده به پژوهشهای مسئلهمحور تأکید کرد. مخبردزفولی همچنین ایجاد زیستبومی یکپارچه شامل نیروی انسانی متخصص، تجهیزات پیشرفته، شبکهسازی امکانات پژوهشی و هماهنگی میان نهادهای علمی و اجرایی را لازمه تبدیل دستاوردهای پژوهشی به راهحلهای عملی برای مسائل کشور دانست.
تدوین اطلس جامع موضوعات مرتبط با زندگی و آثار علامه مجلسی
حسن مظاهری، فرزند آیتالله مظاهری، در همایش «بازخوانی میراث علامه مجلسی در آیینه مستشرقان» در ۲۹ مردادماه، هدف از برگزاری کنگره علامه مجلسی را معرفی دقیق شخصیت و آثار وی و پاسخ علمی به تحریفها و اتهامات داخلی و خارجی عنوان کرد. وی با اشاره به تمرکز مستشرقان بر کارنامه سیاسی و اجتماعی علامه و کمتوجهی آنان به آثار علمی او، برخی نسبتهای مطرحشده از جمله صوفیکشی، درباریبودن و تحکیم سلطنت را نیازمند بررسی مستند دانست. مظاهری از تدوین «اطلس جامع موضوعات مرتبط با کنگره» و پیگیری کتابشناسی، گردآوری نسخههای آثار و جمعآوری نقدها برای ارائه پاسخهای عالمانه و منصفانه خبر داد.
اقدامات علامه مجلسی برای مقابله با بتپرستی و جنگطلبی
تبارشناسی علم مدرن و خطر «تقلید فرهنگی» در پذیرش مفاهیم غربی
حجتالاسلام والمسلمین حمید پارسانیا، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، در نشست علمی «تبارشناسی منظومه فکری علم مدرن» در شامگاه ۲۵ مردادماه، تأکید کرد که فهم علم مدرن صرفاً با بررسی لوازم منطقی آن ممکن نیست و باید لوازم وجودی، تاریخی و فرهنگی آن را نیز در نظر گرفت. وی علم مدرن را پدیدهای تاریخی دانست که با اقتدار فرهنگی خود، معیار خاصی از علم را در سطح جهانی تثبیت کرده و دیگر شیوههای شناخت را به حاشیه رانده است. پارسانیا با اشاره به طرح مباحث فلسفه علم و بازاندیشی در مدرنیته از دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ در ایران، گفت ورود اندیشههای پوپر و منازعات مرتبط با مارکسیسم، بیش از محیطهای دانشگاهی در فضاهای سیاسی بازتاب یافت. او با تأکید بر اینکه هر تمدن از تعریف خود از علم شناخته میشود، علم در تمدن اسلامی را دارای پشتوانه وحیانی و مبانی هستیشناختی و انسانشناختی ویژه خواند و خواستار توجه جدیتر به پرسشهایی چون «علم چیست؟»، «شبهعلم چیست؟» و روند تحول مفهوم علم از قرون وسطی تا پوزیتیویسم، حلقه وین و مکتب فرانکفورت شد.
کتابهایی که درباره ابن سینا باید خواند
به مناسبت بازخوانی اندیشه و حکمت ابن سینا، شماری از آثار منتشرشده درباره شیخالرئیس، ابعاد گوناگون فلسفه، منطق، زبان، مابعدالطبیعه و میراث تمدنی او را بررسی کردهاند. کتاب «ابن سینا و خرد ایرانی» نوشته قاسم پورحسن، فلسفه ابن سینا را در افق حکمت مشرقی و خرد ایرانی بازخوانی کرده و خوانش صرفاً یونانی و ارسطویی از او را نقد میکند؛ «لذت و معنای زندگی» نوشته سیده نرجس عمرانیان نیز نسبت لذت و معناداری زندگی را در دیدگاه ارسطو، ابن سینا و بنتام بهصورت تطبیقی میکاود. «تمهایی از فلسفه ابن سینا؛ شناخت، ذهن، زبان» نوشته نصیر موسویان با ترجمه یاسر پوراسماعیل، آرای معرفتشناختی و فلسفه ذهن ابن سینا را در گفتوگو با ابنسیناپژوهی معاصر انگلیسیزبان بررسی میکند و «دانشنامه علائی»، اثر فارسی ابنسینا در پاسخ به درخواست علاءالدوله کاکویه، جایگاه او را در شکلگیری زبان فلسفی فارسی نشان میدهد. همچنین کتاب «اویسنا؛ مابعدالطبیعه ابنسینا در غرب قرون وسطا» به تبیین مفاهیمی چون وجود، ماهیت، علیت، ضروری و ممکنالوجود و تأثیر گسترده فلسفه ابن سینا بر اندیشه اروپای قرون وسطا و رنسانس میپردازد.
از سهروردی تا ملاصدرا؛ روایت کربن از تداوم حکمت ایرانی
انتشارات هرمس کتابی به نام «فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی هانری کربن» که شامل چهار سخنرانی هانری کربن در سالهای ۱۹۷۵ و ۱۹۷۶ در ایران را با ترجمه و ویرایش جدید سیدجواد طباطبایی منتشر کرده است؛ اثری که به تبیین جایگاه فلسفه ایرانی ـ اسلامی در فلسفه تطبیقی میپردازد. کربن در این کتاب، ضمن بررسی معنای فلسفه تطبیقی، آرای فیلسوفانی چون میرداماد، ملاصدرا، رجبعلی تبریزی، سهروردی، سیدحیدر آملی و قاضی سعید قمی، تداوم سنت حکمی ایران پس از ابنرشد را واکاوی میکند. وی با رویکردی پدیدارشناسانه، عبور از ظاهر تاریخ و توجه به باطن تمدن را ضروری میداند و «عالم مثال» را مفهومی محوری برای فهم ساحت خیال، معنا و میانجهان در فلسفه اسلامی معرفی میکند. این اثر ۱۵۰ صفحهای، تاریخ فکری ایران را نه صرفاً مجموعهای از رویدادها، بلکه جلوه تداوم یک جهانبینی و سنت فلسفی میخواند.
قفلهای نامرئی استجابت؛ نگاهی به آداب فراموششده بندگی
حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمدباقر علوی تهرانی در جلسه هفتگی مسجد امیرالمؤمنین(ع) در ۲۷ مردادماه، با تبیین «حقیقت دعا»، سوره توحید را شناسنامه خداوند و یکی از عمیقترین راههای معرفت الهی معرفی کرد و با اشاره به روایات مربوط به فضیلت تلاوت آن، میان ثوابِ ناشی از خود عمل و پاداش افزونتری که از فضل الهی عطا میشود، تفاوت گذاشت. وی محبت اهل بیت(ع) را نیز نعمتی الهی و همراه با مسئولیت دانست و تأکید کرد که محبت قلبی، هنگامی ارزش کامل مییابد که به یاری زبانی و عملی، تبری از دشمنان اهل بیت(ع) و التزام به سبک زندگی دینی بینجامد. علوی تهرانی در ادامه، اجابت دعا را منوط به اطاعت از خداوند، پاسخدادن به دعوت الهی و رعایت آداب دعا دانست و گفت تأخیر در اجابت، نشانه خلف وعده خداوند نیست، بلکه میتواند نتیجه فاصلهگرفتن انسان از این شرایط باشد. او با اشاره به گونههایی از کفر، از جمله کفر نعمت و کفر معصیت، غفلت از نعمت ولایتو نافرمانی را از موانع رشد معنوی برشمرد و بر ضرورت مطالعه، تأمل، مباحثه و تبدیل شنیدههای دینی به رفتار عملی تأکید کرد.
انتهای پیام
