علائم اعتیاد کودکان به فضای مجازی را بشناسیم
روانشناس بالینی گفت: ناتوانی در کنترل استفاده، واکنشهای هیجانی هنگام محرومیت، کاهش علاقه به فعالیتهای واقعی، افت تحصیلی و کاهش تمرکز، اختلال در خواب و الگوی زیستی، انزوای اجتماعی و کاهش ارتباط خانوادگی از نشانههای روانشناختی اعتیاد کودکان به فضای مجازی است.
رسالت رسانههای متعهد، ارتقای سواد رسانهای در جامعه و صیانت از هویت دیجیتال نسل آینده در جامعه است، جامعهای که بنیان آن بر خانواده استوار میشود. خانواده، نخستین مدرسه تربیت و زیربنای خودسازی انسان است و هرگونه بروز اختلال در این نهاد، پیامدهای گستردهای بر سلامت اجتماعی و فرهنگی خواهد داشت.
امروز، با توجه به رشد سریع فناوریهای دیجیتال و گسترش بیحد و مرز فضای مجازی و مواجهه زودهنگام کودکان با محتوای بیضابطه شبکههای اجتماعی، تربیت فرزند به یکی از مهمترین چالشهای خانوادههای ایرانی تبدیل شده است. تربیت فرزندانی که در جهان دیجیتال رشد میکنند، سبک زندگی آنان به شکلی بنیادین دگرگون شده است و مرز میان واقعیت و خیال را در ذهن آنان به مرور زمان مخدوش میشود.
در این میان، بیسوادی رسانهای در خانوادهها میتواند زمینهساز بحرانهای هویتی در نسل جدید شود. کودکانی که بدون هدایت و چارچوب وارد فضای مجازی میشوند، در معرض اعتیاد رفتاری، اختلال هیجانی و بحران هویت دیجیتال قرار میگیرند؛ بحرانی که نهتنها آینده فردی آنان را تهدید میکند، بلکه سلامت جامعه را نیز به مخاطره میاندازد. درمقابل سواد رسانهای همچون سپری است که میتواند هویت دیجیتال فرزندان را از آسیبها حفظ کند و آنان را در مسیر رشد متعادل قرار دهد.
خبرگزاری ایکنا، بنابر رسالت رسانهای خویش در تبیین مسائل فرهنگی و تربیتی، با توجه به ضرورت پرداختن به این موضوع، سلسله گفتوگوهایی را با کارشناسان روانشناسی، جامعهشناسی و تعلیم و تربیت آغاز کرده است. این مجموعه با عنوان «نجات هویت دیجیتال با سواد رسانهای» تلاش دارد ابعاد مختلف این چالش را بررسی کند و راهکارهایی علمی و کاربردی برای خانوادهها، مدارس و سیاستگذاران ارائه دهد تا مسیر تربیت نسل آینده روشنتر و ایمنتر شود.
در نخستین شماره از این پرونده خبری احمد ترابی، روانشناس بالینی به تبیین تأثیرات فضای مجازی بر کودکان و نوجوانان پرداخته است که در ادامه از نظر میگذرد:
کودکی دورهای از رشد انسان است که از پایان نوزادی آغاز میشود و تا آغاز نوجوانی ادامه مییابد (یک ماهگی تا ۱۲ سالگی)، در این دوره، رشد جسمی، شناختی، عاطفی و اجتماعی با شتاب و دگرگونیهای چشمگیر همراه است و بنیانهای شخصیت، هویت و مهارتهای اساسی زندگی شکل میگیرند.
به بیان دیگر، کودکی زمانی است که فرد هنوز از نظر جسمی و روانی به بلوغ کامل دست پیدا نکرده است و در مسیر یادگیری، اجتماعیشدن و دستیابی تدریجی به استقلال قرار دارد.
در روانشناسی، اعتیاد به فضای مجازی نوعی وابستگی رفتاری است که در آن استفاده از اینترنت، بازیهای آنلاین یا شبکههای اجتماعی بهصورت افراطی، مداوم و غیرقابلکنترل انجام میشود و به اختلال در کارکردهای روزمره، هیجانی و اجتماعی کودک میانجامد.
این نوع اعتیاد، از گونه غیرفرآوردهای(Behavioral Addiction) است، یعنی بدون مصرف ماده اما با سازوکارهای مغزی مشابه اعتیادهای شیمیایی، مانند ترشح دوپامین و دریافت پاداش فوری.
نشانههای روانشناختی اعتیاد کودکان به فضای مجازی
۱. وسواس ذهنی و اشتغال فکری: یعنی کودک بهطور مداوم درگیر فکر استفاده از اینترنت یا بازی است و هنگام قطع دسترسی دچار بیقراری و تحریکپذیری میشود. (نشانگر وابستگی شناختی و ذهنی)
۲. ناتوانی در کنترل استفاده: کودک نمیتواند زمان استفاده را کاهش دهد؛ هر چند بارها تصمیم به محدودسازی گرفته باشد. (نشانه ضعف در خودنظمدهی(Self-Regulation))
۳. واکنشهای هیجانی هنگام محرومیت: در صورت محروم شدن از وسایل دیجیتال، اضطراب، عصبانیت، گریه یا پرخاشگری بروز میدهد.(نشانه وابستگی هیجانی و عاطفی)
۴. کاهش علاقه به فعالیتهای واقعی: کودک تمایل خود را به بازیهای واقعی، تعامل با دوستان، مطالعه یا فعالیتهای خانوادگی از دست و دنیای مجازی را ترجیح میدهد. (نشانه جایگزینی واقعیت با فضای مجازی)
۵. افت تحصیلی و کاهش تمرکز: حواسپرتی، کاهش دقت، فراموشکاری و افت عملکرد تحصیلی از پیامدهای استفاده افراطی است. (نشانه آسیب در عملکرد شناختی و حافظهکاری)
۶. اختلال در خواب و الگوی زیستی: بیداریهای شبانه، بیخوابی، خستگی و تغییر در اشتها از علائم رایج این اختلال است. (نشانه برهمخوردن ریتم شبانهروزی و سلامت جسمی)
۷. انزوای اجتماعی و کاهش ارتباط خانوادگی: کودک تمایل دارد بیشتر وقت خود را بهتنهایی و با دستگاه دیجیتال بگذراند و ارتباطش با والدین و همسالان کاهش مییابد. (نشانه ضعف در رشد مهارتهای اجتماعی و دلبستگی)
۸. پنهانکاری یا دروغگویی درباره استفاده: کودک زمان واقعی استفاده از فضای مجازی را پنهان میکند یا بهصورت مخفیانه از آن بهره میبرد. (نشانه تعارض درونی و احساس گناه)
۹. وابستگی هیجانی به تأیید و تعامل آنلاین: احساس ارزشمندی و شادی کودک به میزان «لایک»، «دنبالکننده» یا موفقیت در بازیها وابسته است. (نشانه آسیب در عزت نفس و تنظیم هیجان)
۱۰. علائم جسمی همراه: خستگی چشم، سردرد، درد گردن و کمر یا چاقی ناشی از کمتحرکی از پیامدهای جسمی این وابستگی است. (نشانه تأثیرات فیزیولوژیک رفتار اعتیادی)
پیشگیری از وابستگی یا اعتیاد کودک به فضای مجازی نیازمند رویکردی آگاهانه، منسجم و چندبعدی است که بر آموزش، الگوگیری، تنظیم هیجان و جایگزینی رفتارهای سالم تمرکز دارد. مهمترین اصول روانشناختی در این زمینه عبارتاند:
۱. ایجاد تعادل و آموزش استفاده هدفمند: کودک باید بیاموزد که فضای مجازی ابزاری برای یادگیری، ارتباط و تفریح محدود است، نه وسیلهای برای فرار از واقعیت. والدین لازم است با او درباره کارکردهای مثبت و منفی فناوری گفتوگو کنند تا آگاهیاش نسبت به پیامدها افزایش یابد و توان خودتنظیمی در او تقویت شود.
۲. تعیین مرز و زمانبندی روشن: تعیین ساعت مشخص برای استفاده از اینترنت یا بازی (مثلاً روزی یک تا دو ساعت با نظارت) ضروری است. ثبات والدین در اجرای این قوانین، حتی در صورت اعتراض کودک، عامل کلیدی در موفقیت است.
۳. الگوی رفتاری والدین: کودکان بیش از آنکه به سخن والدین گوش دهند، رفتار آنان را مشاهده و تقلید میکنند (نظریه یادگیری اجتماعی بندورا)؛ اگر والدین خود استفاده افراطی از تلفن همراه داشته باشند، کودک نیز همان رفتار را تکرار میکند.
۴. تقویت فعالیتهای جایگزین واقعی: برنامهریزی برای بازیهای گروهی، فعالیتهای بدنی، ورزش، نقاشی یا موسیقی میتواند انگیزه کودک برای غرقشدن در دنیای مجازی را کاهش دهد.
۵. ایجاد رابطه عاطفی گرم و امن با کودک: گفتوگو، گوشدادن فعال و توجه عاطفی باعث میشود کودک نیاز به محبت و تأیید را در خانواده جستوجو کند، نه در فضای مجازی.
۶. آموزش مهارتهای خودکنترلی و مدیریت زمان: کودک باید بیاموزد زمان خود را برنامهریزی و در برابر وسوسه استفاده بیرویه مقاومت کند. تمرینهایی مانند «توقف آگاهانه» (Pause Technique) به او کمک میکند هنگام تمایل شدید، چند دقیقه تأمل و تصمیمگیری آگاهانه داشته باشد.
۷. نظارت غیرمستقیم و گفتوگوی صادقانه: والدین باید بدانند کودک چه محتوایی میبیند، اما بدون کنترل افراطی یا تنبیه. گفتوگوی باز و صمیمی باعث اعتماد و کاهش پنهانکاری میشود.
۸. تقویت عزتنفس و هویت واقعی کودک: کودکانی که احساس ارزشمندی درونی دارند، کمتر به تأیید مجازی وابسته میشوند. تحسین تواناییها و تلاشهای واقعی او به رشد عزتنفس پایدار کمک میکند.
۹. مدیریت فضای فیزیکی و فناوری در خانه: بهتر است وسایل دیجیتال در مکانهای عمومی خانه (نه اتاق کودک) استفاده شود. خاموشکردن اینترنت در ساعات خواب یا تحصیل نیز به حفظ نظم و سلامت کودک کمک میکند.
۱۰. آموزش تفکر انتقادی و سواد رسانهای: کودک باید بیاموزد هر آنچه در فضای مجازی میبیند، واقعیت ندارد. آموزش تفکر انتقادی به او کمک میکند فریب تبلیغات، شایعات و تأییدطلبی مجازی را نخورد.
انتهای پیام
