کد خبر: ۴۳۲۴۴۴۴

تاریخ: ۰۱ دی ۱۴۰۴ - ۱۶:۲۷

یادداشت

مولود علوی بین علویین و فاطمی بین فاطمیین

امام باقر(ع) را هاشمیٌ بین هاشمیَّیْن، عَلَویٌّ بین علویَّیْن و فاطمیٌ بین فاطمیَّیْن(هاشمیّی‌از‌دو هاشمی، علویّی از‌‌ دو علوی و فاطمیّی ازدو فاطمی) خوانده‌اند؛ زیرا نخستین کسی بود که نسبش هم به امام حسن مجتبی(ع) و هم به امام حسین(ع) می‌رسد. محمد نامیده‌ شد و پیامبر خدا او را به لقب باقر خواند و به‌ حسب برخی منابع تاریخی، پنج سال داشت که در واقعه خونین کربلا حضورداشت.

حجت‌الاسلام والمسلمین حمید احمدی، عضو گروه انقلاب اسلامی دانشگاه معارف اسلامی در یادداشتی که در اختیار ایکنا قرار داد، نوشت: زاده‌ اول‌ رجب سال۵۷ هجری‌ از خانه‌ نوربنیادِ امام‌ علی‌ بن‌ الحسین(ع) و فاطمه‌ بنت‌ الحسن(ع) است. بدین‌جهت او را هاشمیٌ بین هاشمیَّیْن، عَلَویٌّ بین علویَّیْن و فاطمیٌ بین فاطمیَّیْن(هاشمیّی ‌از ‌دو هاشمی، علویّی از‌‌ دو علوی و فاطمیّی از دو فاطمی) خوانده‌اند؛ زیرا نخستین کسی بود که نسبش هم به امام حسن مجتبی(ع) و هم به امام حسین(ع) می‌رسد. محمد نامیده‌ شد و پیامبر خدا او را به لقب باقر خواند و به‌ حسب برخی منابع تاریخی، پنج سال داشت که در واقعه خونین کربلا حضور داشت.

حیات سیاسی و اجتماعی‌ امام

دوران سیاه استبداد و ستم مروانیان است. سال‌ها در کنار پدر رنج و آلام مسلمانان خاصه شیعیان‌ را با همه وجودش لمس کرده‌ و در‌ بحرانی‌ترین دوره‌ جامعه اسلامی زیست. در‌ چنین‌ زمانه‌ای امامت و راهبری‌ جامعه شیعیان را از سال ۹۵ تا سال۱۱۴ هجری عهده‌دار می‌شود و در ادامه راه امام سجاد(ع)، به رغم همه تنگناها، با استفاده از فرصت‌های ایجاد شده از نهضت خونین‌ عاشورا، جبهه فرهنگی و علمی را گشود تا مکتب‌ اهل‌بیت(ع) بسط و تعمیق یابد.

مدرسه تربیتی را بنا نهاد که‌ به‌ پرورش صدها شخصیت فرهیخته‌ و تقویت بنیه‌های‌ معرفتی اندیشه و فرهنگ شیعه انجامید.

در گزارش‌های تاریخی‌ معتبر، ۴۶۲ شخصیت فرهیخته و اندیشمند از ملیت‌های مختلف را از شاگردان و تربیت شدگان آن حضرت نام برده‌اند.

مرجعیت علمی امام

مرجعیت علمی امام تا بدان‌جا بود که جمعی از اندیشمندان از مذاهب اسلامی او را به دلیل وسعت علمش ستوده و برای تعلیم به نزدش می‌رفتند. روایات پرشمار در عرصه‌های مختلف علوم اسلامی که از او روایت شده، گواه منزلت علمی آن حضرت است.

اوج گیری فعالیت علمی و فرهنگی امام(ع) به تناسب شرایطی بود که شیعیان و جامعه بدان نیاز داشتند. جامعه پهناور اسلامی آن روز در اوج فرقه‌گرایی، افراطی‌گرایی و تفریط‌گرایی قرار داشت که همه موجودیت اندیشه و هویت اسلامی را تهدید می‌کرد. در چنین اوضاعی ضرورت داشت تا جامعه شیعیان هویت فرهنگی خویش را به درستی و با ظرافت تمام تعیّن بخشد.

از سوی دیگر، هجوم اندیشه‌ها و آرای جدید از مکاتب مختلف به دلیل باز شدن مرز کشورهای بزرگ و صاحب فرهنگ و پیشینه تمدنی و نیز ورود ادیان مختلف به سبب‌ فتوحات و ارتباطات گسترده و به علل جاذبه‌های فرهنگی، علمی، اقتصادی و بازرگانی جهان اسلام، هویت و ارزش‌های اسلامی مورد تهدید قرار گرفت. بنابراین امام و نخبگان دینی و فرهنگی را واداشت تا به ایمن‌سازی فکری مسلمانان همت گمارند.

امام و تربیت سرمایه انسانی و هویت‌بخشی به شیعیان

امام با ژرف‌اندیشی، برای هویت‌بخشی به شیعیان و دفاع از اندیشه اسلامی در مقابل این جریان‌های وارداتی اعم از التقاطی، الحادی و انحرافی، نهضتی علمی و فرهنگی را هوشمندانه بنیان نهاد و با استفاده از سرمایه معنوی و اجتماعی عظیم نهضت عاشورا، به فراهم ساختن سرمایه انسانی که پیش نیاز آن بود، همت کرد.

ره‌آورد این مدرسه تربیت شخصیت‌های علمی و فرهنگی بزرگی بود که هر یک در آسمان مکتب اهل بیت(ع) درخشیدند. از جمله برجستگان ایشان، زُرارة بن اَعین از متکلمان، محدثان و فقیهان و از رهبران بزرگ دینی در عراق و از تدوین‌کنندگان مکتب حقوقی شیعه است و از دیگر بزرگان این مدرسه محمد بن مسلم بن ریاحی الطائفی از معتمدترین و موفق‌ترین شیعیان در عراق و راوی هزاران حدیث از امام است. او در کنار علم حدیث در حقوق و قضا نیز تبحر و دانش فراوان داشت.

هم‌چنین بزرگانی مانند ابو‌بصیر لیث‌ البختری فقیه بزرگ، کُمیت اسدی شاعر نامدار و برجسته شیعی و ابوحمزه ثمالی از فقیهان، محدثان و عارفان بزرگ شیعه، از تربیت شدگان این مدرسه فکری و علمی امام هستند.

در کنار این جهاد ایجابی، به مبارزه و نفی و نقد اندیشه‌های انحرافی و توجیه‌گران حکمرانی ظالمانه حکومت و فرقه‌های انحرافی همانند قدریه، مرجئه، غلات و مهدویت دروغین و عالمان وابسته و متملق پرداخت.

جهاد علمی و فرهنگی امام باقر(ع)

رویکرد امام در جهاد علمی و فرهنگی و مبارزه با افراط و تفریط، منجر به شکل‌گیری نهضت بزرگ فرهنگی و علمی عصر امام صادق(ع) شد که هویت فرهنگی، حقوقی و اجتماعی شیعیان به کمال رسید و از سایر نحله‌ها، جریان‌ها و فرق متمایز شد.

در کنار این تلاش عظیم، هوشمندانه با اتخاذ تقیه به عنوان استراتژی حفظ اقلیت و سپر امنیتی برای شیعیان از کیان شیعه صیانت کرد و همراه با دفاع عقلانی از اندیشه و مکتب اهل‌بیت(ع) به حفظ و بسط فرهنگ این مکتب پرداخت که موجب گسترش جغرافیا و جمعیت شیعیان شد و موفق شد نهضتی بزرگ را با تربیت سرمایه انسانی والا و ارزشمند و اتخاذ راهبرد درست بنا نهد و با گسترش فرهنگ علوی، در مانایی مکتب اهل ‌بیت(ع) نقش محوری ایفا کند.