وقف؛ ظرفیتی برای تحقق عدالت، پیشرفت و نظامسازی قرآنی
یک عضو شورای علمی اقتصاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تأکید بر اینکه وقف در طول تاریخ اسلام نقشی فراتر از کمک به نیازمندان داشته است، گفت: وقف میتواند در تأمین امنیت، عدالت، پیشرفت اقتصادی و معنوی و حتی شکلدهی به نظم نوین بینالمللی اسلامی نقشآفرین باشد و با طراحی الگوهای جدید، از جمله وقف و تأمین مالی جمعی، این سنت را به مشارکت عمومی مردم تبدیل کرد.
حجتالاسلام والمسلمین ناصر جهانیان عضو شورای علمی اقتصاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در گفتوگو با ایکنا از قم، با اشاره به سابقه طولانی وقف در جامعه اسلامی اظهار کرد: وقف در طول تاریخ اسلام توانسته است بر خلاف بسیاری از نظامهای وقف در جوامع دیگر، هم نظام خانوادگی را احیا و تقویت کند و از جهت دینی، اخلاقی و سلامت آن را ارتقا دهد و هم در تقویت نظام اجتماعی و تأمین اهداف نظام اسلامی نقش داشته باشد.
وی افزود: وقف در طول تاریخ به اندازه ظرفیت خود در تحقق عدالت، برابری و فقرزدایی مؤثر بوده و در حوزه امنیت نیز نقشآفرینی کرده است؛ بهویژه در دورههایی که دولت اسلامی بهدلیل جنگ، درگیری یا کمبود منابع مالی قادر به تأمین برخی نیازها نبوده، واقفان وارد میدان شدهاند.
عضو شورای علمی اقتصاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: در رأس واقفان نیز پیامبر گرامی اسلام(ص) و اهل بیت(ع) قرار داشتند و وقف توانسته است در تأمین نیازهای مختلف جامعه اسلامی، از امنیت و عدالت گرفته تا پیشرفت و نظم اجتماعی و بینالمللی، نقش ایفا کند.
وی با اشاره به نمونههایی از نقش وقف در تاریخ اسلام بیان کرد: در مقاطعی که مسلمانان با تهدیدها و درگیریهای مختلف مواجه بودند، واقفان برای تأمین نیازهای دفاعی و پشتیبانی از جامعه اسلامی وارد صحنه میشدند و در حوزههایی مانند کمک به بیتالمقدس نیز نقشآفرینی میکردند.
وقف؛ عامل تقویت پیشرفت اقتصادی و معنوی
جهانیان با بیان اینکه کارکرد وقف تنها به حوزههای اقتصادی و معیشتی محدود نمیشود، گفت: وقف از یکسو به کاهش فقر و نابرابری و پیشرفت اقتصادی جامعه کمک کرده و از سوی دیگر زمینه پیشرفت معنوی و علمی جامعه را فراهم کرده است.
وی افزود: ساخت و توسعه مساجد، حسینیهها، مدارس، حوزههای علمیه، خانههای بهداشت و مراکز مختلف خدماتی از جمله اقداماتی است که در طول تاریخ با استفاده از ظرفیت وقف انجام شده و به افزایش معنویت، دانش دینی و رفاه اجتماعی کمک کرده است.
عضو شورای علمی اقتصاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به سهم قابل توجه وقف در اقتصاد برخی تمدنهای اسلامی اظهار کرد: در دورههایی مانند تمدن عثمانی و صفوی، وقف سهم قابل توجهی از تولید ناخالص ملی را به خود اختصاص میداد و براساس برخی آمارها، این سهم در امپراتوری عثمانی و همچنین در دوره صفویه به حدود ۲۰ درصد میرسید.
وی ادامه داد: این مسئله نشان میدهد که وقف صرفاً از سوی پادشاهان، اشراف و ثروتمندان انجام نمیشده، بلکه مردم عادی و طبقات متوسط جامعه نیز در آن مشارکت داشتهاند و بخشی از ظرفیت اقتصادی جامعه را برای اهداف عمومی و خیرخواهانه اختصاص میدادند.
مشارکت عمومی؛ راه عبور وقف از انحصار ثروتمندان
جهانیان در پاسخ به این پرسش که چگونه میتوان تصور رایج درباره اختصاص وقف به افراد ثروتمند و صاحبان املاک بزرگ را اصلاح کرد، گفت: نخستین مسئله، فرهنگسازی است و در این زمینه همه گروههای مؤثر و الگوهای جامعه، اعم از مسئولان دولتی، مردم، روحانیون و افرادی که در جامعه اعتبار و نفوذ دارند، باید نقشآفرینی کنند.
وی تصریح کرد: اگر کسانی که در جامعه بهعنوان الگو شناخته میشوند، روحیه ایثار، ازخودگذشتگی، احسان و عشق به خدا، پیامبر(ص)، اهل بیت(ع) و امام حسین(ع) نداشته باشند، نمیتوان انتظار داشت که مردم عادی نیز در این مسیر به شکل گسترده مشارکت کنند.
این استاد اقتصاد اسلامی افزود: نکته دوم، ترویج مشارکت جمعی و استفاده از الگوهای تأمین مالی جمعی است؛ به این معنا که افراد بتوانند با مبالغی مانند ۱۰۰ هزار تومان یا یک میلیون تومان نیز در یک امر وقفی مشارکت کنند.
وی با بیان اینکه برای تحقق این ایده باید الگوهای تأمین مالی جمعی متناسب با موازین شرعی و منطق اقتصادی طراحی شود، گفت: اگر چنین الگوهایی طراحی و در جامعه گسترش پیدا کند، وقف دیگر مختص ثروتمندان نخواهد بود و هر فردی با مقدار اندکی از دارایی خود نیز میتواند در این عرصه وارد شود.
ضرورت نوسازی و نظریهپردازی در حوزه وقف
عضو شورای علمی اقتصاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تأکید بر نقش سازمان اوقاف و امور خیریه در توسعه فرهنگ وقف بیان کرد: مهمترین مسئول در این زمینه سازمان اوقاف و امور خیریه است و این سازمان باید مسئولیت اصلی را بر عهده بگیرد.
وی ادامه داد: ارتباط سازمان اوقاف با حوزههای علمیه و دانشگاهها نیز ضروری است و باید نظریهپردازیهای جدیدی در حوزه وقف انجام شود. بخشی از این کارها در مراکز علمی انجام شده، اما سازمان اوقاف بهعنوان دستگاه متولی باید این نظریات را بررسی، طراحی و اجرایی کند.
جهانیان با تأکید بر اینکه وقف در عصر کنونی نیازمند نوسازی و طراحی الگوهای جدید است، بیان کرد: برای توسعه وقف باید بهدنبال طراحیهایی باشیم که هم عملیاتی و هم برای مردم و نخبگان قابل فهم و اقناعکننده باشد و جامعه درک کند که وقف چگونه میتواند به پیشرفت کشور کمک کند.
وی گفت: اگر سازمان اوقاف نتواند در حوزه وقف نظریهپردازی و جامعه و نخبگان را اقناع کند، نمیتوان انتظار داشت که ساختارهای موجود تغییر کند و الگوهای جدید وقف شکل بگیرد. بنابراین، یکی از مهمترین مسائل، مدرنسازی وقف از نظر فکری و فرهنگی و ارائه الگوها و نظریههای اقناعی در حوزههای مختلف اقتصادی، مدیریتی، سیاسی و اجتماعی است؛ زیرا با نظریههای ضعیف و غیرقابل قبول نمیتوان نخبگان، سیاستگذاران و دولتها را برای ایجاد ساختارهای جدید اقناع کرد.
وقف قرآنی؛ از قرائت تا نظامسازی
جهانیان در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ضرورت توجه بیشتر به وقف قرآنی اظهار کرد: قرآن کریم، کتاب نظامسازی برای بشریت است و اگر بخواهیم در خانواده، جامعه و نظام بینالملل به پیشرفت واقعی برسیم، باید امور مختلف را براساس نظریهپردازیهای قرآنی سامان دهیم.
وی افزود: اگر فعالیت قرآنی را صرفاً در قرائت قرآن، برگزاری مسابقات یا چاپ و توزیع قرآن خلاصه کنیم، این فعالیتها اگرچه ارزشمند هستند، اما نمیتوانند وجه تمایز اصلی جمهوری اسلامی ایران باشند، چراکه کشورهای مختلف نیز چنین اقداماتی را انجام میدهند.
عضو شورای علمی اقتصاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: آنچه میتواند فعالیت قرآنی را متمایز کند، حرکت به سمت نظامسازی قرآنی است؛ یعنی باید بررسی کنیم قرآن برای خانواده، اقتصاد، عدالت، پیشرفت، محیط زیست، نیکوکاری و سایر عرصههای زندگی اجتماعی چه الگویی ارائه میدهد و این الگوها را به شکل علمی و واقعگرایانه استخراج و عملیاتی کنیم.
وی با تأکید بر ضرورت انجام تحقیقات عمیق در این زمینه گفت: در این مسیر، همکاری دانشگاه و حوزه بسیار مهم است و باید کارهای پژوهشی عمیقی انجام شود تا بتوانیم مسیر آینده جامعه و حتی آینده بشریت را بر مبنای آموزههای قرآن ترسیم کنیم.
ظرفیت وقف در حمایت از مقاومت و نظم نوین اسلامی
جهانیان در پایان با اشاره به ظرفیت وقف در شرایط کنونی جهان اسلام بیان کرد: وقف میتواند در مسائل مهم امروز جامعه، بهویژه در موضوع مقاومت و شکلگیری نظم نوین بینالمللی اسلامی، نقشآفرین باشد. همانطور که در حوزههایی مانند مدرسهسازی و ساخت مراکز بهداشتی از ظرفیت نیکوکاران استفاده میشود، میتوان برای نیازهای جدید جامعه نیز الگوهای وقفی و نیکوکارانه طراحی کرد.
عضو شورای علمی اقتصاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی اظهار کرد: در شرایطی که دولتها ممکن است با محدودیت منابع مواجه باشند، میتوان از ظرفیت وقف و نیکوکاری برای پشتیبانی از برخی نیازهای بشردوستانه و حمایت از جوامع درگیر بحران استفاده کرد.
وی تأکید کرد: این ظرفیت میتواند برای مردم مسلمان، بهویژه افراد دغدغهمند و خیرخواه، راهی برای مشارکت در حل مسائل جهان اسلام باشد و اگر بهصورت صحیح، شرعی، قانونی و در چارچوبهای مشخص طراحی شود، میتواند به یکی از ابزارهای تحقق اهداف نظم نوین بینالمللی اسلامی تبدیل شود.
انتهای پیام
